چرا گاهی هلال روشن ماه به جای این‌که در نیم‌کره‌ی غربی یا شرقی ماه تشکیل شده باشد در نیم‌کره‌ی جنوبی است؟

پاسخ اختصاصی به کانوت:

مدرس نجوم رصدخانه آموزشی زعفرانیه تهران - عضو تحریریه ماهنامه نجوم

 1

از ابتدای ماه قمری و تشکیل هلال، همواره هلال ماه از سمت شرق روشن می‌شود و پس از رسیدن به شب چهاردهم از سمت شرق روند تاریکی‌اش ادامه پیدا می‌کند تا روز آخر ماه قمری که به کلی تاریک شود و مجدداً در ابتدای ماه قمری بعد دوباره از سمت شرق فاز ماه شروع به گسترش کند. بنابراین همواره هلال ماه یا بخش عمده‌اش در نیم‌کره شرقی واقع است یا در نیمکره‌ی غربی ماه و البته در حالت بدر هر دو نیم‌کره از دید ناظر زمینی روشن است. به عبارت دیگر حالتی به وجود نمی‌آید که نیم‌کره جنوبی ماه روشن باشد و نیم‌کره شمالی‌اش در مقابل تاریک بماند.

اینکه بخش روشن هلال ماه در سمت راستش باشد یا سمت چپ، یا در پایین، بستگی دارد به موقعیت ماه در مدارش نسبت به دایره‌البروج، زاویه توجیه ماه نسبت به افق و البته چگونگی موقعیت خورشید در دایره‌البروج نسبت به موقعیت ماه. مثلاً اگر خورشید نزدیک به اعتدال بهاری باشد و هلال جوان ماه در ابتدای ماه قمری قرار داشته باشد، پس از غروب قسمت پایینی هلال ماه جوان روشن خواهد بود. در این حالت ماه شبیه شکل یک «لبخند» در آسمان دیده می‌شود. یا همچون پلک چشمی به نظر می‌رسد که خجالت‌زده دارد پایین را نگاه می‌کند و از همین رو استاد محمدرضا صیاد این نوع هلال را هلال «خجالتی» نامیده‌اند!

با سپری شدن روزهای ماه و پهن‌تر شدن هلال ماه و افزایش فاصله‌اش با خورشید، کم‌کم دیده می‌شود که سمت روشن هلال ماه مثل روزهای اولش نیست و سوی تحدب هلال به چپ یا راست میل دارد. استاد محمدرضا صیاد از این هلال‌ها با نام هلال‌های «چپ نگاه» یا «راست نگاه» یاد می‌کنند؛ همچون پلک چشمی که چپ یا راستش را زیرچشمی نگاه می‌کند. همچنین اگر خورشید نزدیک به اعتدال پاییزی باشد و ماه در این حالت، عرض دایره‌البروجی شمالی داشته باشد، آنگاه این بار شاهد خجالتی دیده شدن هلال پیر یا رو به محاق در انتهای ماه قمری و در صبحگاه خواهیم بود.  عموماً هلال‌های اول ماه قمری که در شامگاه دیده می‌شوند «راست نگاه» هستند و هلال‌هایی که در آخر ماه قمری در صبحگاه دیده می‌شوند «چپ نگاه» هستند. این که هلالی در صبحگاه به صورت «خجالتی» دیده شود حالت نادری است و نادرتر از آن وقتی است که هلال صبحگاهی «راست نگاه» بشود یا اینکه هلال شامگاهی «چپ نگاه» بشود.

در هر حال آنچه مسلم است سمت روشن هلال ماه همواره رو به سوی خورشید دارد و هرگز سمت بالایی هلال ماه از دید ناظر زمینی با چشم غیر مسلح به صورت روشن دیده نخواهد شد، مگر در مواردی بسیار نادر که هلال ماه در روز با تلسکوپ یا دوربین دوچشمی قوی رصد شود.

  • سیمین کاظمی

    چه اطلاح جالبی! هلال خجالتی!
    ممنونم از پاسختون دقیقا من هم منظورم دلیل تشکیل هلال های خجالتی بود هرچند تا به حال مطلبی درموردشون نشنیده بودم و نخوانده بودم ولی در اسمان صبحگاهی دیده بودم.
    ممنون از سایت خوبتون.

  • از اونجا که معمولا در جواب ها مطالبی بیشتر از جواب مطرح می شود گفتن این موضوع که تاریک بودن قسمت هایی از ماه در وضعیت هلال به علت سایه زمین نیست می تونست خیلی خوب باشه، چون این اشتباه خیلی عمومیت داره

  • با عرض سلام و تشکر

    ماه در گردش خود در میدان گرانش زمین مانند سیارات منظومه شمسی رفتار نمی کند
    سیارات منظومه شمسی با انحراف جزئی در دیسک سیاره ای دور خورشید می گردند.به این معنی که استوای خورشید با ۷ درجه انحراف به دیسک سیاره ای منطبق می باشد.در حالی که اگر ماه چنین عمل می کرد قاعدتا همیشه ماه را در بالای خط استوا می دیدیم.
    حتی مشابه ماهواره های مشهور که در مدار ۲۴ ساعت قرار دارند نیز رفتار نمی کند:
    کره ماه حرکت گلبرگ مانند دور زمین دارد:
    کره ماه بدلیل اینکه حول مرکز مشترک زمین – ماه می گردد.همچنین بدلیل حرکت تقدیمی زمین در ایجاد فصل ها به صورت رفت و برگشت و مهمتر از همه مکانیک تحلیلی تایدال لوک (قفل شدن حرکت وضعی ) ماه نشان می دهد که ما اجبارا گاهی نیمکره جنوبی و گاهی نیمکره شمالی ماه را روشن می بینیم. حین اینکه همیشه یک روی ماه یعنی نیم کره نصف النهاری که عوارض مشهور روی آن قرار دارد به سوی ماست. هسته ماه هم به این جبهه ماه نزدیک تر قرار گرفته است.

  • قاعدتا در خصوص مورد سوال آن هنگامی است که ماه در دایره البروج به برج های شمالی نزدیک سده است.
    ماه کی به صورت فلکی عقرب می رود؟
    کی به صورت فلکی سرطان ؟
    در موقعی که منظور سوال کننده می باشد بخصوص ما در نیمکره شمالی زندگی می کنیم ماه در مدار ظاهری خود در صورتهای فلکی شمالی قرار گرفته است.یعنی تابستان است.
    در اواسط پائیز ماه در صورت فلکی عقرب دیده می شود.

  • فرزاد

    با تشکر از مطالب مفیدتون
    اگر امکانش هست یک منبع مناسب برای مطالعهٔ دقیق مدار ماه معرفی‌ کنید. 

    • پرسش و پاسخ

      در کتاب نجوم به زبان ساده نوشته‌ی مایر دگانی ترجمه‌ی محمدرضا خواجه‌پور انتشارات گیتاشناسی فصل زمین و ماه قسمت دوم ماه می‌توانید مطالب مفیدی درباره‌ی حرکت‌ و مدار ماه بیابید. (کتاب‌های مرجع دیگر مانند شناخت عالم نوشته‌ی کافمان ترجمه شهاب صقری می‌تواند راه‌گشا باشد)
      به طور کلی مدار ماه زمین‌مرکز با مدار سیارات خورشید مرکز چندان تفاوتی ندارد در هر صورت در کتاب نجوم کروی نوشته‌ی ام اسمارت ترجمه‌ی محمدزاده‌ی جسور نشر دانشگاهی در فصل حرکت‌های سیارات٬ بخشی به مدار ماه اختصاص داده شده است که لازمه‌ی فهم آن یادگیری فصل مربوطه است.
      این مقالات نیز راه‌گشا خواهند بود:
      http://ottawa-rasc.ca/wiki/index.php?title=Hanmer_Articles_Moon_orbital_mechanics
      http://www.astronomy.ohio-state.edu/~peterson/Ast291/Lectures/FoAchapter04.pdf

تمام حقوق این سایت برای © 2018 پرسش و پاسخ محفوظ است. خدمتی از کانون نگارش و ترجمه کانوت
قدرت گرفته از وردپرس فارسی