آیا درست است که وقتی سیاره ی عطارد به حضیض مداری‌اش می رسد، دو بار طلوع خورشید را در یک روزش دارد؟ چگونه؟

پاسخ اختصاصی به کانوت:

روزنامه‌نگار و مدرس نجوم

Mercury

پاسخ سوال مثبت است. اما برای مقدمه و پیش از این که پاسخ کامل‌تر این سوال را بخوانید، پیشنهاد می‌کنم در اینجا پاسخ سوالی که پیش از این درباره وضعیت شبانه‌روز در سیاره‌ها داده‌ام را به دقت بخوانید. به ویژه قسمت مربوط به سیاره عطارد.

همان‌طور که در پرسش و پاسخ قبلی متوجه شدید، سیاره عطارد شبانه‌روزی به مدت ۱۷۶ روز (حدود شش ماه) دارد و عاملی که باعث افزایش مدت زمان شبانه‌روز عطارد شده، حرکت انتقالی و سرعت زیاد عطارد در حین گردش حول خورشید است. اما این حرکت انتقالی عطارد یک ویژگی دیگر هم دارد.

وضعیت مداری عطارد به گونه‌‌ای است که به سبب نزدیک‌ بودن عطارد به خورشید، نسبت به سایر سیاره‌ها، با سرعت بیشتری به دور خورشید گردش می‌کند. از طرفی عطارد بیشترین مقدار خروج از مرکز را در بین سایر سیاره‌ها و به مقدار ۰/۲ دارد. زیاد بودن این مقدار باعث شده مدار عطارد بیضوی‌تر و کشیده‌تر باشد و در نتیجه در موقعیت حضیض مداری، فاصله‌ی عطارد به خورشید خیلی نزدیک‌تر از فاصله‌ی عطارد به خورشید در موقعیت اوج مداری‌اش شود. مطابق قوانین آشنای کپلر، در موقعیت حضیض مداری، سرعت مداری عطارد هم شتاب بیشتری می‌گیرد. این افزایش سرعت مداری انقدر زیاد است که باعث می‌شود که حتی از سرعت حرکت وضعی پیشی بگیرد. چراکه سرعت چرخش عطارد حول محورش ثابت است و تغییری نمی‌کند. در واقع برای چند روزی، سرعت زاویه‌ای حرکت انتقالی از سرعت زاویه‌ای حرکت وضعی عطارد بیشتر می‌شود. از آن‌جا که برخلاف اثر حرکت وضعی عطارد، اثر حرکت انتقالی باعث جابه‌جایی ظاهری خورشید از غرب به شرق آسمان می‌شود، در آن چند روزی که سرعت زاویه‌ای حرکت انتقالی بیشتر از سرعت زاویه‌ای حرکت وضعی عطارد است، خورشید هم بر خلاف مسیر عادی‌اش از غرب به شرق آسمان جابه‌جا می‌شود.

چنین وضعیتی باعث شده که اگر روزگاری موفق شدید قدم بر سطح عطارد بگذارید، پدیده‌ای را در آسمان عطارد مشاهده کنید که اصطلاحاً حرکت رجوعی (بازگشتی) خورشید می‌گوییم. یعنی در حالی که طبق روال عادی، خورشید به ظاهر از شرق به غرب جابه‌جا می‌شود، زمانی فرا می‌رسد که گویی خورشید از حرکت باز می‌ایستد (اقامت اول) و بعد با تغییر جهت‌اش در حدود یک درجه خلاف مسیر اصلی‌اش پیش می‌رود. بعد مدتی بار دیگر از حرکت باز می‌ایستد (اقامت دوم) و با تغییر جهت دوباره در مسیرش،‌ حرکت اصلی و عادی‌اش از شرق به غرب آسمان را ادامه می‌دهد. تقریباً مشابه آنچه ما در زمین حرکت بازگشتی سیاره‌های بیرونی را می‌بینیم. تمام مدت زمان این رویداد و  این یک درجه حرکت بازگشتی خورشید حدود دو هفته طول می‌کشد! البته از آنجا که در طی این دو هفته خورشید فقط یک درجه جابه‌جایی دارد و چندان به چشم نمی‌آید، ناظر بیشتر احساس می‌کند که خورشید ساکن است.

1

مسیر حرکت خورشید از شرق به غرب آسمان؛ اما در مدت زمانی حدود دو هفته، خورشید در خلاف جهت مسیرش جابه‌جا می‌شود

این پدیده در یک شبانه‌روز عطارد (حدود سه ماه زمینی) دو بار رخ می‌دهد. اما این به معنی‌ نیست که حتماً این پدیده را دو بار مشاهده می‌کنید. بسته به اینکه ناظر در کدام مکان از سطح عطارد قرار بگیرد،‌ شرایط دیدن پدیده هم متفاوت می‌شود. به طور مثال اگر در عصر کنونی به عطارد سفر کنید و به مدت حداقل سه ماه در طول جغرافیایی صفر درجه یا ۱۸۰ درجه‌ای عطارد مستقر شوید، این پدیده را در لحظه‌ی ظهر و فقط یک بار می‌توانید ببینید. بار دوم اما در نیمه شب رخ می‌دهد که خورشید زیر افق است.  

دانلود ویدیو ۱

همین طور در سایر نقاط هم این پدیده را فقط یک بار در صبح هنگام یا بعدازظهر می‌توان دید. اما به طور استثناء اگر در طول جغرافیایی ۹۰ درجه شرقی یا ۹۰ درجه‌ غربی عطارد مستقر شوید، این پدیده را می‌توانید دو بار و آن هم در لحظه‌ طلوع و لحظه‌ غروب ببینید.

دانلود ویدیو ۲

 همان‌ طور که در شکل زیر یا فیلمی که آماده‌ کرده‌ام مشاهده می‌کنید، در لحظه‌ طلوع خورشید و در حالت اول، خورشید برای بار نخست طلوع می‌کند. اما ساعاتی‌ بعد و در حالت دوم حرکت رجوعی خورشید شروع و برای رسیدن به حالت سوم، بار دیگر زیر افق می‌رود. در نهایت در حالت چهارم طلوع دوباره و اصلی‌ خورشید را شاهد هستیم. با کمی جابه‌جایی مکان می‌توان منظره‌های جذاب‌تری هم دید.

مثلاً اگر از مناطق استوایی به مناطق قطبی در همان طول جغرافیایی ۹۰ درجه شرقی یا غربی بروید،‌ خورشید با شیب ملایمی طلوع و غروب می‌کند و در نتیجه حرکت رفت و برگشتی خورشید حالت افق پیدا می‌کند و در حالی که نیمی از خورشید به زیر افق رفته، در همان لبه افق تقریباً ساکن می‌ماند.

دو بار طلوع و غروب

همان طور که اشاره کردم این پدیده حدود دو هفته طول می‌کشد. حال تصور کنید تماشای لحظه‌ طلوع خورشید نه تنها دو هفته طول می‌کشد، بلکه می‌توانید دو بار هم آن را تماشا کنید. (همین طور برای غروب خورشید)

دیدن چنین پدیده‌ی  جذابی اگرچه هیچ‌گاه در زمین امکان پذیر نیست، اما پیشنهاد می‌کنم تا قدری هم به این موضوع فکر کنیم که اگر این پدیده و شبانه‌روز طولانی‌ مدت عطارد در زمین رخ می‌داد، می‌توانست چه اثراتی در همه ابعاد، از رصد و تماشای منظره‌ی آسمان برای منجمان آماتور و حرفه‌ای گرفته  تا حتی زندگی اجتماعی و فردی بشر بر جای می‌گذاشت؟‌ ‌

تمام حقوق این سایت برای © 2018 پرسش و پاسخ محفوظ است. خدمتی از کانون نگارش و ترجمه کانوت
قدرت گرفته از وردپرس فارسی